مصاحبه با شهباز غفوری در حاشیه مراسم روز جهانی شهرسازی
بزرگداشت روز جهانی شهرسازی شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در تالار ایوان شمس تهران با حضور مدیران ارشد دولتی، شهرداری تهران، اساتید دانشگاهها و شهرسازان تراز اول ایران به میزبانی جامعه مهندسان شهرساز ایران و مشارکت معاونت شهرسازی شهرداری تهران برگزار شد، بهانه‌ای شد برای گفت‌وگویی متفاوت با یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های حرفه‌ای شهرسازی ایران؛ شهباز غفوری، معمار و شهرساز، عضو هیئت‌مدیره دوره هشتم جامعه مهندسان شهرساز ایران و از تحلیل‌گران شناخته‌شده بازارهای املاک، کسی که سال‌ها در مرز میان معماری، طرح‌های کلان شهرسازی و اقتصاد شهری کار کرده و نگاهش به شهر، پیش از هر چیز از دریچه سرمایه، بازده و ظرفیت‌های واقعی هر بستر شکل گرفته است.
- شعار امسال روز جهانی شهرسازی به انتخاب فدراسیون جهانی “جوامع بزرگ بر پایه طرح‌ریزی ساخته می‌شوند” در سطح جهانی این شعار بیشتر در چارچوب مشارکت عمومی، عدالت فضایی و تاب‌آوری اقلیمی تفسیر می‌شود. شما این شعار را چطور می‌خوانید؟
شهباز غفوری: در ادبیات جهانی امروز، وقتی از «جوامع بزرگ» صحبت می‌شود، معمولاً یک بسته ارزشی مشخص همراه آن است: مشارکت، شفافیت، عدالت توزیعی، تاب‌آوری اقلیمی. هیچ‌کدام از اینها بد نیستند. اما مسئله این است که این بسته ارزشی در ایران، در بسیاری از موارد، به یک نسخه شعاری تبدیل شده است.
- در سطح جهانی، این شعار را در چارچوب مشارکت، عدالت فضایی و تاب‌آوری اقلیمی تفسیر می‌کنند. شما با این تفسیر موافقید؟
شهباز غفوری: این ارزش‌ها بد نیستند، اما وقتی به یک نسخه شعاری تبدیل می‌شوند، مسئله‌ساز هستند. نسخه‌ای که فرض می‌کند همه شهرها، با هر پیشینه تاریخی و هر ظرفیت اقتصادی، باید مسیر یکسانی را طی کنند. من به این نسخه‌های جهان‌شمول اعتقادی ندارم. هر شهر ایرانی، یک موجودیت متفاوت است. نمی‌شود نسخه بارسلونا یا کپنهاگ را برداشت و روی تهران یا اصفهان یا کرمان پیاده کرد. هر شهر ایرانی باید نسخه ویژه خودش را داشته باشد؛ نسخه‌ای که از دل دانش، میراث، توان و ظرفیت خودش بیرون بیاید. این اتفاقاً به معنای مخالفت با دانش جهانی نیست. دقیقا تجربه دانش شهرسازی است، نگاه من به طراحی و توسعه شهری بر پایه عملکردگرایی، واقع‌گرایی و توجه به واقعیات تاریخی و اجتماعی هر بستر شکل گرفته است. شهر یک سیستم اقتصادی است، اما نه یک سیستم اقتصادی انتزاعی. شهر یک سیستم اقتصادی است که در یک بستر تاریخی و فرهنگی خاص قرار دارد.
- شما شهر را «ماشین رشد اقتصادی» می‌دانید. این نگاه شهر را به یک کالا تقلیل نمی‌دهد؟
شهباز غفوری: شهر یک دارایی کالبدی است. ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها اگر با طراحی درست ساخته شوند، ارزش افزوده تولید می‌کنند و سرمایه‌گذاری جذب می‌کنند. اگر غلط ساخته شوند، به بدهی تبدیل می‌شوند.
- شما از سرمایه‌های شهر صحبت می‌کنید. منظورتان چیست؟
شهباز غفوری: اول، آنجه در مالکیت عمومی هست. هوا، طبیعت، آسمان، فضاهای عمومی راکد، سرمایه‌های جمعی هستند. یک میدان خوب یا کریدور مشجر پیاده‌محور، ارزش املاک اطراف را چند برابر می‌کند. دوم، حقوق فردی شهروندان. حق دسترسی و تحرک، خودشان سرمایه هستند؛ شهروندی که به حمل‌ونقل عمومی دسترسی ندارد، بخشی از ظرفیت اقتصادی را از دست می‌دهد. سوم، سرمایه عمر جوانان. بزرگ‌ترین سرمایه، سرمایه انسانی ماست، اما شهر بستر ارزش‌آفرینیش را فراهم نمی‌کند.
- نگاه شما به میراث شهری محافظه‌کارانه توصیف می‌شود. این نگاه در تقابل با توسعه نیست؟
شهباز غفوری: میراث برای من یک منبع است، نه یک یادگار. تفاوت در این است که منبع قابلیت بهره‌برداری دارد. میراث اگر در چرخه اقتصادی و اجتماعی شهر قرار بگیرد، می‌تواند معضلات امروز را حل کند.
- یعنی با تخریب میراث برای ساخت‌وساز موافق نیستید؟
شهباز غفوری: مخالفم. همان‌قدر که با تخریب میراث مخالفم، هم با نابود کردن میراث تاریخی مخالفم، هم با تبدیل شهر به موزه‌ای بدون حیات مخالفم. راه سوم، بهره‌برداری هوشمندانه و مولد از میراث است.
- شما سال‌ها در پروژه‌های شهرک‌سازی در سراسر ایران فعال بوده‌اید. نقش شهرک‌سازی در اطراف کلان‌شهرها را چگونه می‌بینید؟
شهباز غفوری: شهرک‌سازی، اگر درست فهمیده شود، یکی از ابزارهای مهم برای مدیریت رشد شهری و پاسخ به تقاضای مسکن است. اما آنچه در ایران اتفاق افتاده، در بسیاری از موارد، شهرک‌سازی به معنای واقعی نبوده؛ ویلا سازی، ییلاق سازی، اسکان‌سازی در حاشیه شهرها بوده است. تفاوت این دو در این است که شهرک باید در یک بستر قانونی یک موجودیت اقتصادی و اجتماعی نسبتاً خودبسنده باشد، نه یک تفکیک زمین زراعی اطراف شهرها.
- به‌عنوان یکی از تحلیل‌گران بازار املاک، آینده مسکن ایران را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟
شهباز غفوری: بازار مسکن در یک وضعیت پارادوکسیکال است: تقاضای انباشته از یک طرف و عرضه ناکافی از طرف دیگر. در میان‌مدت، فشار صعودی بر قیمت‌ها وجود دارد، اما این به متغیرهای کلان بستگی دارد؛ تورم، نرخ ارز و ریسک‌های سیاسی. ورود نسل دهه‌هفتادیها به سنین نیاز، مهاجرت و از طرف دیگر، کمبود عرضه به دلایل متعدد، از جمله رکود ساخت‌وساز، افزایش هزینه مصالح و سیاست‌های ناپایدار، پاسخگوی این تقاضا نیست.
- تعیین‌کننده‌ترین مؤلفه مسکن در سال‌های پیش‌رو چیست؟
شهباز غفوری: پیش‌بینی بازار مسکن بدون در نظر گرفتن متغیرهای کلان اقتصادی ممکن نیست. در بلندمدت، عرضه مسکن، که به سیاست زمین، مجوز ساخت و تأمین مالی وابسته است، تعیین‌کننده‌ترین عامل خواهد بود. نکته‌ای که نباید فراموش کنیم این است که بحران مسکن ایران، پیش از آنکه یک بحران اقتصادی باشد، یک بحران برنامه‌ریزی شهری است. سیاست‌های اشتباه در مدیریت زمین، عدم تطابق عرضه مسکن با نیاز واقعی و نادیده گرفتن ظرفیت‌های توسعه، همه در شکل‌گیری این وضعیت نقش داشته‌اند.
- یعنی بحران مسکن را بیشتر در برنامه‌ریزی شهری و مسکن می‌دانید تا اقتصاد؟
شهباز غفوری: بله، بحران مسکن ایران پیش از آنکه اقتصادی باشد، یک بحران نداشتن شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری است. تا زمانی که این مسائل ساختاری حل نشود، هر سیاست کوتاه‌مدت و بی برنامه از جمله طرح‌های حمایتی مسکن در بهترین حالت، یک راه حل موقت است.
- به‌عنوان یکی از مطرح‌ترین مهندسان شهرساز ایران، آینده شهرسازی ایران را چگونه می‌بینید؟
شهباز غفوری: در یک نقطه عطف تاریخی هستیم. بزرگ‌ترین تهدید، کپی‌برداری از نسخه‌های نامتناسب است. بزرگ‌ترین فرصت، نسل جوان است. اگر شهرها نتوانند مسکن، فضای کار و زیرساخت برای این نسل فراهم کنند، این سرمایه هدر می‌رود. من به آینده شهرسازی ایران امیدوارم، اما این امیدواری مشروط هست به اینکه شهرسازی ایران از نسخه‌های کهنه فاصله بگیرد و اقتصاد را به‌عنوان یک واقعیت بنیادین در طرح‌ریزی شهری بپذیرد. شهر ایرانی، با همه مشکلاتش، هنوز سرمایه‌های عظیمی دارد که اگر درست مدیریت شوند، می‌توانند مبنای یک رشد پایدار و فراگیر باشند. اما این مدیریت، نیازمند نگاهی است که هم واقع‌گرا باشد و هم بلندمدت؛ هم اقتصادی باشد و هم فرهنگی؛ هم به گذشته احترام بگذارد و هم به آینده فکر کند.
- اولویت‌های شهرسازی ایران در آینده چه باید باشد؟
شهباز غفوری: اول، واقع‌گرایی اقتصادی؛ طرح‌ها بر اساس منابع و نیازهای واقعی، نه آرزوهای غیرقابل تحقق. دوم، احترام به میراث به‌عنوان منبع مولد. سوم، مشارکت واقعی؛ مردم باید بدانند طرح چه تأثیری بر دارایی و معیشت‌شان دارد.
- اگر بخواهید شعار امسال را برای شهرهای ایران بازنویسی کنید، چه می‌گویید؟
شهباز غفوری: جوامع بزرگ بر پایه طرح‌ریزی ساخته می‌شوند، اما طرح‌ریزی بزرگ بر پایه شناخت سرمایه‌های واقعی هر شهر از میراثش تا جوانانش بنا می‌شود.
